Türk vatandaşlığı nasıl kazanılır, şartları nelerdir?

Türkiye’de yıllardır yaşıyor, bir Türk vatandaşıyla evli ya da Türkiye’de yatırım yapmış olabilirsiniz ve “Türk vatandaşı olabilir miyim?” diye merak ediyorsunuz. Türk vatandaşlığı hangi yollarla kazanılır? Beş yıl ikamet, üç yıllık evlilik ya da 400.000 Amerikan Doları değerinde konut almak tek başına yeterli mi? Başvuru nereye yapılır, kararı kim verir ve süreç nasıl işler? Başvuru reddedilirse ne yapılabilir, kazanılan vatandaşlık sonradan geri alınabilir mi? Bu yazıda bu sorulara sırayla cevap veriyorum.

Türk vatandaşlığı hangi yollarla kazanılır?

Türk vatandaşlığı iki ana yoldan kazanılır: doğumla ya da sonradan. Bu ayrım 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu’nun 5. maddesinde yapılmıştır. Sonradan kazanma da kendi içinde üçe ayrılır: yetkili makam kararı, evlat edinilme ve seçme hakkının kullanılması.

Türk vatandaşlığı, doğumla veya sonradan kazanılır.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 5/1

Sonradan kazanılan Türk vatandaşlığı, yetkili makam kararı veya evlat edinilme ya da seçme hakkının kullanılması ile gerçekleşir.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 9/1

Yazının devamında sık geçecek birkaç terimi baştan açıklayayım:

• Yetkili makam kararı: Vatandaşlığın kendiliğinden değil, bir idari kararla verilmesidir. Bu karar, başvurunun türüne göre İçişleri Bakanlığı ya da Cumhurbaşkanı tarafından verilir.
• Bakanlık ve Genel Müdürlük: Kanunda “Bakanlık” İçişleri Bakanlığı’dır. Vatandaşlık dosyalarını merkezde İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü (NVİ) inceler (5901 s. K. m. 3).
• Müracaat makamı: Başvurunun teslim edildiği yerdir. Yurt içinde yerleşim yerinin bulunduğu valilik (uygulamada il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğü), yurt dışında ise büyükelçilik veya konsolosluklardır.
• İkamet: Kanun, yabancı için ikameti “Türk kanunlarına uygun olarak Türkiye’de oturmak” diye tanımlar (5901 s. K. m. 15). Yani geçerli bir ikamet izniyle Türkiye’de bulunmak gerekir.
• Takdir yetkisi: İdarenin, şartlar sağlansa bile kamu yararını gözeterek olumlu ya da olumsuz karar verebilme serbestisidir. Bu serbesti sınırsız değildir; idari yargı denetimine tabidir.

Bu yazı, mevzuat.gov.tr’de yer alan 5901 sayılı Kanun’un güncel metnine (son değişiklik 7196 sayılı Kanun, yürürlük 24.12.2019) ve Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik’in güncel metnine (son değişiklik 7938 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı, RG 12.12.2023, S. 32397) dayanıyor. 21.10.2026 itibarıyla yaptığım kontrolde, Yönetmelik’in yatırım eşiklerini düzenleyen 20. maddesinde 2024–2026 yıllarında yayımlanmış yeni bir değişikliğe rastlamadım. Kısaltmalar: 5901 sayılı Kanun “K.”, Yönetmelik “Yön.”, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu “İYUK”.

Doğumla Türk vatandaşlığı nasıl kazanılır?

Doğumla kazanılan vatandaşlık için başvuru gerekmez; vatandaşlık soy bağı veya doğum yeri esasına göre kendiliğinden ve doğum anından itibaren kazanılır (5901 s. K. m. 6). Soy bağı yolunda belirleyici olan, doğum anında ana veya babadan birinin Türk vatandaşı olmasıdır.

(1) Türkiye içinde veya dışında Türk vatandaşı ana veya babadan evlilik birliği içinde doğan çocuk Türk vatandaşıdır.
(2) Türk vatandaşı ana ve yabancı babadan evlilik birliği dışında doğan çocuk Türk vatandaşıdır.
(3) Türk vatandaşı baba ve yabancı anadan evlilik birliği dışında doğan çocuk ise soy bağı kurulmasını sağlayan usul ve esasların yerine getirilmesi halinde Türk vatandaşlığını kazanır.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 7

Doğum yeri esası ise istisnaidir. Türkiye’de doğan ve yabancı ana-babası nedeniyle hiçbir ülkenin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, vatansız kalmasın diye doğumdan itibaren Türk vatandaşı sayılır. Türkiye’de bulunmuş çocuk da aksi sabit olmadıkça Türkiye’de doğmuş kabul edilir (5901 s. K. m. 8). Yurt dışında doğup doğumu bildirilmemiş kişilerin kaydı ise Bakanlığın incelemesiyle yapılır. Bu yazının asıl konusu sonradan kazanma yolları olduğu için doğumla kazanmayı kısa tutuyorum.

Şartları taşımak vatandaşlığı garanti eder mi?

Hayır. Sonradan kazanmada kanunda sayılan şartları taşımak, başvuru yapabilmenin ön koşuludur; vatandaşlığın verilmesini garanti etmez. Bu kural Kanun’un 10. maddesinde açıkça yazılıdır:

(1) Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen bir yabancı, bu Kanunda belirtilen şartları taşıması halinde yetkili makam kararı ile Türk vatandaşlığını kazanabilir. Ancak, aranan şartları taşımak vatandaşlığın kazanılmasında kişiye mutlak bir hak sağlamaz.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 10/1

Danıştay da bu hükmü, devletin egemenlik hakkına dayanan geniş bir takdir yetkisi olarak yorumluyor. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, evlilik yoluyla yapılan bir başvurunun reddine ilişkin davada şu tespiti yapmıştır: “vatandaşlığa alınmanın hükümranlık hakları kapsamında olması nedeniyle istemin kabul edilip edilmeyeceği hususunda Devletin geniş takdir yetkisi bulunmaktadır.” (Danıştay İDDK, 17.05.2023, 2022/2372 E., 2023/1014 K.). Kurul bu davada, Millî İstihbarat Teşkilatı’nın olumsuz değerlendirmesine dayanan ret işlemini hukuka uygun bulmuş ve aksi yöndeki ilk derece kararını bozmuştur.

Ancak takdir yetkisi, yargı denetiminin dışında değildir. Aşağıda “ret ve dava” bölümünde göreceğimiz gibi Danıştay, işlemin dayandığı sebebin gerçek ve hukuka uygun olmasını aramakta ve somut olgulara dayanmayan bazı ret ya da geri alma işlemlerini iptal etmektedir.

Genel yoldan vatandaşlık için hangi şartlar aranır?

Genel yolda temel şart, başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye’de kesintisiz beş yıl yasal ikamettir. Buna erginlik, yerleşme niyeti, sağlık, iyi ahlak, yeterli Türkçe, geçim imkânı ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel bulunmaması eklenir. Şartların tamamı Kanun’un 11. maddesinde sayılmıştır:

(1) Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen yabancılarda;
a) Kendi millî kanununa, vatansız ise Türk kanunlarına göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak,
b) Başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye’de kesintisiz beş yıl ikamet etmek,
c) Türkiye’de yerleşmeye karar verdiğini davranışları ile teyit etmek,
ç) Genel sağlık bakımından tehlike teşkil eden bir hastalığı bulunmamak,
d) İyi ahlak sahibi olmak,
e) Yeteri kadar Türkçe konuşabilmek,
f) Türkiye’de kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olmak,
g) Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak,
şartları aranır.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 11/1

Yönetmelik bu şartları biraz daha somutlaştırır (Yön. m. 15/1):

• Yerleşme niyeti: Türkiye’de taşınmaz edinmek, iş kurmak, yatırım yapmak, çalışma izniyle bir iş yerinde çalışmak, Türk vatandaşıyla evlenmek, ailece başvurmak, daha önce Türk vatandaşlığını kazanmış ana, baba, kardeş ya da çocuk sahibi olmak veya eğitimini Türkiye’de tamamlamak bu niyetin göstergesi sayılır.
• İyi ahlak: Toplum içinde sorumluluk duygusuyla davranmak, çevresine güven vermek ve toplum değerlerine aykırı kötü alışkanlığı bulunmamak olarak açıklanmıştır.
• Türkçe: “Toplumsal yaşama uyum sağlayabilecek düzeyde” konuşabilmek yeterlidir. Mevzuatta resmî bir dil sınavı öngörülmemiştir. Türkçe yeterliliği komisyon mülakatında ölçülür.
• Geçim: Çalışma izni, vergi levhası, taahhütname veya benzeri belgeyle gösterilir (Yön. m. 17/1-f).
• Sağlık: Genel sağlık bakımından tehlike oluşturan bir hastalığın bulunmadığını gösteren sağlık raporu istenir (Yön. m. 17/1-e).

Beş yıllık ikamet nasıl hesaplanır?

Beş yıl, başvuru tarihinden geriye doğru sayılır ve kesintisiz olmalıdır. Başvuru tarihi, form dilekçenin müracaat makamında evrak kaydına alındığı gündür (Yön. m. 64/6). Kanun, bu süre içinde yurt dışında kısa süreli bulunmaya izin verir:

(1) Bir yabancı için ikamet, Türk kanunlarına uygun olarak Türkiye’de oturmaktır. Türk vatandaşlığını kazanma talebinde bulunan bir yabancı başvuru için aranan ikamet süresi içinde toplam oniki ayı geçmemek üzere Türkiye dışında bulunabilir. Türkiye dışında geçirilen süreler bu Kanunda öngörülen ikamet süreleri içinde değerlendirilir.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 15/1

Burada önemli bir ayrıntı var. Kanun’daki “altı” ibaresi 7039 sayılı Kanun’la (yürürlük 03.11.2017) “oniki” olarak değiştirilmiştir. Yönetmelik’in 71. maddesinde ise hâlâ “toplam altı ayı geçmemek üzere” ifadesi yer alıyor. Normlar hiyerarşisi gereği Kanun hükmü Yönetmelik’ten üstündür. Bu nedenle yurt dışında geçirilebilecek toplam süre 12 ay olarak anlaşılmalıdır. Yine de uygulamada tereddüt yaşanmaması için yurt dışı sürelerinin bu sınırın oldukça altında tutulması ve giriş-çıkış kayıtlarının önceden kontrol edilmesi faydalıdır.

Her ikamet izni bu süreye sayılmaz. Yönetmelik’e göre yasal ikamet izni olmadan bulunulan süreler ile sığınma veya iltica başvurusu, öğrenim, turistik amaç, öğrenim gören çocuğa refakat ve tedavi gibi amaçlarla alınan ikamet izinleriyle geçirilen süreler, geçerli ikamet sayılmaz (Yön. m. 71/1-ç). Bu tür ikamet izniyle bulunan kişilerin başvurusu baştan kabul edilmez (Yön. m. 16/2-c). Bununla birlikte Yönetmelik, kabul edilmeyen bir nedenle Türkiye’de bulunan kişi sonradan geçerli sayılan bir nedenle ikamete bağlanırsa önceki sürelerin de hesaba katılacağını, ancak bu kuralın turistik ikamet izni için uygulanmayacağını belirtir (Yön. m. 71/1-d).

Danıştay 10. Dairesi, Türkiye’de doğup okula giden ve bir dönem ikamet izinsiz kalmış bir genç hakkında, başvuru tarihinde Türk vatandaşı annesinin yanında geçerli ikamet izniyle bulunduğunu, bu nedenle Yönetmelik’in 71. maddesinin (d) bendi uyarınca önceki sürelerin de hesaba katılması gerektiğini kabul etmiş ve ret işleminin iptaline dair kararı onamıştır (Danıştay 10. D., 11.11.2020, 2016/1733 E., 2020/4800 K.).

Hangi hâllerde başvuru baştan kabul edilmez?

Valilik, dosyayı açmadan önce bir ön inceleme yapar. Ergin olmayan, beş yıllık ikameti olmayan, geçerli sayılmayan bir ikamet izniyle bulunan, hakkında bir suçtan yargılaması devam eden ya da hükümlü veya tutuklu olan ve gerekli belgeleri sunamayan kişilerin başvurusu kabul edilmez. Bu durum ilgiliye yazılı olarak bildirilir (Yön. m. 16/2).

Komisyon ve mülakat nasıl işler?

Genel yolda ve evlilik yolunda şartların taşınıp taşınmadığını illerde kurulan vatandaşlık başvuru inceleme komisyonu tespit eder (5901 s. K. m. 18). Komisyon valinin veya görevlendireceği vali yardımcısının başkanlığında; il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğü, il emniyet müdürlüğü, il jandarma komutanlığı, il millî eğitim müdürlüğü ve sosyal hizmetler temsilcilerinden oluşur (Yön. m. 69/2). Komisyon, gündem olması hâlinde en geç on beş gün içinde toplanır (Yön. m. 70/3).

Genel yolda başvuru sahibi mülakata alınır. Mülakatta başvuru şartları, soy durumu, Türkçe konuşma yeterliliği, geçimin nasıl sağlandığı ve Türkiye’nin toplumsal yaşamına uyum değerlendirilir. Komisyonun kanaati mülakat formuna yazılır (Yön. m. 19/1). Şartları taşımadığı anlaşılan kişinin dosyası Bakanlığa gönderilmez ve durum ilgiliye tebliğ edilir (Yön. m. 19/5).

Evlilik yoluyla Türk vatandaşlığı nasıl kazanılır?

Bir Türk vatandaşıyla evlenmek tek başına vatandaşlık kazandırmaz. En az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancı başvuru yapabilir. Ayrıca aile birliği içinde yaşamak, evlilikle bağdaşmayan bir faaliyette bulunmamak ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel bulunmamak gerekir:

(1) Bir Türk vatandaşı ile evlenme doğrudan Türk vatandaşlığını kazandırmaz. Ancak bir Türk vatandaşı ile en az üç yıldan beri evli olan ve evliliği devam eden yabancılar Türk vatandaşlığını kazanmak üzere başvuruda bulunabilir. Başvuru sahiplerinde;
a) Aile birliği içinde yaşama,
b) Evlilik birliği ile bağdaşmayacak bir faaliyette bulunmama,
c) Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmama,
şartları aranır.
(2) Başvurudan sonra Türk vatandaşı eşin ölümü nedeniyle evliliğin sona ermesi halinde birinci fıkranın (a) bendindeki şart aranmaz.
(3) Evlenme ile Türk vatandaşlığını kazanan yabancılar evlenmenin butlanına karar verilmesi halinde evlenmede iyiniyetli iseler Türk vatandaşlığını muhafaza ederler.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 16

Evlilik yolunda, genel yoldan farklı olarak beş yıllık ikamet, Türkçe ya da geçim şartı aranmaz. Buna karşılık evliliğin gerçek olup olmadığı ayrıntılı biçimde incelenir. Uygulamada önemli noktalar şunlardır:

• Üç yıl nasıl sayılır? Süre, evlenme tarihinden başvuru tarihine kadar hesaplanır. Yabancının eşi Türk vatandaşlığını sonradan kazanmışsa, süre eşin vatandaşlığı kazandığı tarihten başlar (Yön. m. 25/3).
• Evlilik devam etmeli: Başvurudan önce boşanma veya ölüm gibi nedenlerle sona ermiş bir evliliğe dayanılarak başvuru yapılamaz (Yön. m. 25/2-b). Başvurudan sonra Türk vatandaşı eşin ölmesi hâlinde ise aile birliği içinde yaşama şartı aranmaz (5901 s. K. m. 16/2).
• Emniyet soruşturması: İl emniyet müdürlüğü, aile birliği içinde yaşanıp yaşanmadığını, evlilikle bağdaşmayan davranış bulunup bulunmadığını ve millî güvenlik ile kamu düzeni açısından engel olup olmadığını araştırır (Yön. m. 28). Kanaat oluşmazsa Türk vatandaşı eşin yakınlarının ifadesine de başvurularak soruşturma sürdürülür (Yön. m. 72/2).
• Mülakat: Komisyon, yabancıyı ve eşini ayrı ayrı ve birlikte mülakata alarak evliliğin gerçek bir evlilik mi, yoksa vatandaşlık için yapılmış bir evlilik mi olduğunu araştırır (Yön. m. 29/1). Yurt dışındaki başvurularda bu mülakatı konsolosluk yapar (Yön. m. 30).

“Evlilik birliği ile bağdaşmayacak faaliyet” ölçütünün zamanla ilişkisi de önemlidir. Danıştay 10. Dairesi, evlilikten yıllar önce gerçekleşen bir olaya dayanılarak verilen ret kararını hukuka aykırı bulmuştur. Dairenin tespiti, “davacının evlilik tarihinden sonra evlilik birliği ile bağdaşmayacak herhangi bir eyleminin bulunmadığı” yönündedir; evliliğin aynı çatı altında sürdüğü ve müşterek çocukların bulunduğu da dikkate alınmıştır (Danıştay 10. D., 02.11.2020, 2016/15804 E., 2020/4348 K.).

Evlilik yoluyla vatandaşlık kazanıldıktan sonra boşanılması, kazanılmış vatandaşlığı kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Kanun yalnızca evliliğin butlanı, yani evliliğin baştan geçersiz sayılması hâlini düzenlemiştir. Bu hâlde iyi niyetli eş vatandaşlığını korur. Yönetmelik’e göre iyi niyetin Bakanlıkça tespiti gerekir. Butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuk ise ana-babasının iyi niyetine bakılmaksızın vatandaşlığını korur (Yön. m. 31).

Yatırım yoluyla (istisnai) vatandaşlık için hangi şartlar aranır?

Yatırım yoluyla vatandaşlık, Kanun’un “istisnai hâller” başlıklı 12. maddesine dayanır. Bu yolda beş yıllık ikamet, Türkçe veya mülakat gibi genel şartlar aranmaz. Karar Cumhurbaşkanı tarafından verilir. Tek mutlak şart, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmamasıdır:

(1) Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak şartıyla Cumhurbaşkanı kararı ile aşağıda belirtilen yabancılar Türk vatandaşlığını kazanabilirler.
a) Türkiye’ye sanayi tesisleri getiren veya bilimsel, teknolojik, ekonomik, sosyal, sportif, kültürel, sanatsal alanlarda olağanüstü hizmeti geçen ya da geçeceği düşünülen ve ilgili bakanlıklarca haklarında gerekçeli teklifte bulunulan kişiler.
b) (Ek: 28/7/2016-6735/27 md.) 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun 31 inci maddesinin birinci fıkrasının (j) bendi uyarınca ikamet izni alanlar ile Turkuaz Kart sahibi yabancılar ve bunların yabancı eşi, kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocuğu.
c) Vatandaşlığa alınması zaruri görülen kişiler.
d) Göçmen olarak kabul edilen kişiler.
(2) (Ek: 19/10/2017-7039/29 md.) Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek hali bulunanların talepleri Bakanlıkça reddedilir.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 12

Yatırımcılar (b) bendine girer. Bu bentteki “6458 sayılı Kanun’un 31. maddesinin birinci fıkrasının (j) bendi”, yatırım yapan yabancıya verilen kısa dönem ikamet iznidir. Hangi yatırımların bu kapsama girdiğini ise Yönetmelik’in 20. maddesinin ikinci fıkrası sayar. Yatırım şartlarından herhangi birinin sağlanması yeterlidir. Güncel eşikler şunlardır:

Yatırım türü	Asgari tutar / şart	Tutma şartı	Tespit eden kurum	Dayanak
Sabit sermaye yatırımı	En az 500.000 Amerikan Doları veya karşılığı döviz	—	Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı	Yön. m. 20/2-a
Taşınmaz satın alma	En az 400.000 Amerikan Doları veya karşılığı döviz; kat mülkiyeti veya kat irtifakı kurulmuş ya da üzerinde yapı bulunan arsa	Tapuya 3 yıl satılmaması şerhi	Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (Tapu ve Kadastro)	Yön. m. 20/2-b
Taşınmaz satış vaadi	Kat mülkiyeti veya kat irtifakı kurulmuş taşınmaz için en az 400.000 Amerikan Doları peşin ödeme ve noterde satış vaadi sözleşmesi	Tapuya 3 yıl devir ve terkin yapılmayacağı taahhüdü şerhi	Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı (Tapu ve Kadastro)	Yön. m. 20/2-b
İstihdam	En az 50 kişilik istihdam	—	Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı	Yön. m. 20/2-c
Banka mevduatı	En az 500.000 Amerikan Doları veya karşılığı döviz	3 yıl tutma	BDDK	Yön. m. 20/2-ç
Devlet borçlanma araçları	En az 500.000 Amerikan Doları veya karşılığı döviz	3 yıl tutma	Hazine ve Maliye Bakanlığı	Yön. m. 20/2-d
Gayrimenkul yatırım fonu (GYF) veya girişim sermayesi yatırım fonu (GSYF) katılma payı	En az 500.000 Amerikan Doları veya karşılığı döviz	En az 3 yıl elde tutma	Sermaye Piyasası Kurulu	Yön. m. 20/2-e
Bireysel emeklilik sistemi	En az 500.000 Amerikan Doları veya karşılığı döviz katkı payı	SEDDK’nın belirlediği fonlarda tutma ve 3 yıl sistemde kalma	SEDDK	Yön. m. 20/2-f

Taşınmaz yolu, en çok tercih edilen ve en sık değişikliğe uğrayan yoldur. Bentin güncel metni şöyledir:

b) (Değişik:RG-6/1/2022-31711-C.K-5072/1 md.) En az 400.000 Amerikan Doları veya karşılığı döviz tutarındaki kat mülkiyeti veya kat irtifakı kurulmuş ya da üzerinde yapı bulunan arsa vasıflı taşınmazı tapu kayıtlarına üç yıl satılmaması şerhi koyulmak şartıyla satın aldığı veya kat mülkiyeti ya da kat irtifakı kurulmuş, en az 400.000 Amerikan Doları veya karşılığı döviz tutarı peşin olarak yatırılan ve tapu siciline üç yıl süreyle devir ve terkini yapılmayacağı taahhüdü şerh edilmek şartıyla noterde düzenlenmiş sözleşme ile taşınmazın satışının vaat edildiği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca tespit edilen.

Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik, m. 20/2-b (5554 ve 7938 sayılı CK’lerle değişik hâli)

Taşınmaz eşiği zaman içinde nasıl değişti?

Eşikler birkaç kez değişti. Hangi kuralın uygulanacağı, kural olarak işlemin yapıldığı ve tespitin istendiği tarihe göre belirlendiği için tarihçe önemlidir. Resmî Gazete metinlerinden ve Yönetmelik’in değişiklik çizelgesinden doğruladığım başlıca değişiklikler şunlardır:

Yürürlük	Değişiklik	Dayanak
12.01.2017	Yatırım yolları Yönetmelik’e eklendi; taşınmaz için en az 1.000.000 Amerikan Doları öngörüldü	2016/9601 sayılı BKK (RG 12.01.2017, S. 29946)
19.09.2018	Taşınmaz eşiği 250.000 Amerikan Dolarına indirildi	106 sayılı CK (RG 19.09.2018, S. 30540)
06.01.2022	(a)–(e) bentleri yeniden yazıldı; döviz tutarının işlem öncesinde bankaya ve Merkez Bankasına satılması şartı getirildi	5072 sayılı CK (RG 06.01.2022, S. 31711)
13.05.2022	Bireysel emeklilik yolu (f bendi) eklendi; döviz satışı kuralı bu yolu da kapsayacak şekilde değiştirildi	5554 sayılı CK m. 2 (RG 13.05.2022, S. 31834)
13.06.2022	Taşınmaz eşiği 250.000’den 400.000 Amerikan Dolarına çıkarıldı (yayımdan bir ay sonra yürürlük)	5554 sayılı CK m. 1 ve m. 3/a
12.12.2023	Satın alma yolunda yalnızca kat mülkiyeti veya kat irtifakı kurulmuş ya da üzerinde yapı bulunan arsa vasıflı taşınmazlar kabul edilir hâle geldi; boş arsa ve tarla bu yolun dışında kaldı	7938 sayılı CK (RG 12.12.2023, S. 32397)

Yatırım yoluyla başvuru adım adım nasıl ilerler?

NVİ’nin yayımladığı bilgilere göre süreç üç ana adımdan oluşur: yatırımın yapılıp ilgili kurumdan uygunluk belgesi alınması, bu belgeyle 6458 sayılı Kanun’un 31. maddesinin birinci fıkrasının (j) bendi kapsamında kısa dönem ikamet izni alınması ve ardından vatandaşlık başvurusu. Ayrıntılı sıra şöyledir:

1. Yatırımın yapılması: Döviz tutarı işlemden önce Türkiye’de faaliyet gösteren bir bankaya, bu banka tarafından da Merkez Bankasına satılır (Yön. m. 20/10). Taşınmaz alımında bu kural nedeniyle döviz satışını gösteren belge önem taşır.
2. Uygunluk belgesi: Yatırımın Yönetmelik’teki asgari şartı karşıladığını gösteren belgedir. Taşınmaz için Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, mevduat için BDDK, sermaye yatırımı için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı gibi tespit eden kurum tarafından verilir. Tespitin usul ve esaslarını ilgili kurum belirler (Yön. m. 20/9).
3. İkamet izni: Uygunluk belgesiyle il göç idaresine (İstanbul ve Ankara’da Özel Ortak Ofislere) ikamet izni başvurusu yapılır.
4. Vatandaşlık başvurusu: İstanbul ve Ankara’da Özel Ortak Ofislere, diğer illerde il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğüne başvurulur ve vatandaşlık dosyası düzenlenir (Yön. m. 20/3).
5. Değerlendirme ve karar: Dosya NVİ tarafından incelenir; millî güvenlik ve kamu düzeni açısından engeli bulunmayanların kararı Cumhurbaşkanının onayına sunulur.

Bu yolla ilgili birkaç ayrıntı daha var. Yatırımın döviz karşılığı, tespit tarihindeki Merkez Bankası efektif satış kuru ve/veya çapraz kur esas alınarak belirlenir (Yön. m. 20/6). Üç yıllık tutma süresini tamamlamak için yatırım türleri arasında geçiş mümkündür (Yön. m. 20/8). Başvuru sahibinin yabancı eşi ve kendisinin ve eşinin ergin olmayan veya bağımlı yabancı çocukları da aynı bentten yararlanabilir. NVİ, uygunluk belgesi, ikamet izni ve vatandaşlık başvurusu için yabancının bizzat başvurması gerektiğini belirtiyor. NVİ ayrıca, taşınmazlarına 1062 sayılı Mukabele-i Bilmisil Kanunu uyarınca el konulmuş olması nedeniyle Suriye vatandaşlarının taşınmaz edinimi yoluyla başvuru yapamayacağını açıklıyor.

Uygunluk belgesinde değer nasıl tespit ediliyor?

Taşınmaz yolunda Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, değeri tek bir belgeye bakarak belirlemiyor. Danıştay 10. Dairesi’nin incelediği 2019/5 sayılı Genelge eki Kılavuza göre resmî senetteki (veya satış vaadi sözleşmesindeki) bedel, değerleme raporundaki değer ve ödeme dekontlarının toplamı ayrı ayrı eşiği karşılamalıdır. Daire, bu “üçlü kontrol” düzenlemesini sahteciliği, muvazaayı ve vergi kaybını önlemeye yönelik bulup hukuka uygun saymıştır. Buna karşılık somut olayda, satış vaadi sözleşmesi tarihinde eşiği karşılayan ama kur artışı nedeniyle resmî senet tarihinde dolar karşılığı düşen yatırımcının uygunluk belgesi talebinin reddini iptal etmiştir. Daireye göre “kur farklılıklarından kaynaklanan olumsuzluğun davacıya yükletilemeyeceği” açıktır (Danıştay 10. D., 04.12.2025, 2022/194 E., 2025/5781 K.). Karar, eşiğin 250.000 Amerikan Doları olduğu döneme ilişkindir; ancak değer tespitindeki mantık bugün de önem taşır.

Evlat edinilen çocuk Türk vatandaşı olur mu?

Evet, ancak kendiliğinden değil. Bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ergin olmayan çocuk, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmamak şartıyla, karar tarihinden itibaren Türk vatandaşlığını kazanabilir:

(1) Bir Türk vatandaşı tarafından evlat edinilen ergin olmayan kişi, millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak şartıyla, karar tarihinden itibaren Türk vatandaşlığını kazanabilir.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 17

Yönetmelik, çocuğun “müracaat tarihinde” ergin olmamasını arar. Müracaat tarihinde ergin olan evlatlık hakkında ise genel yoldan kazanmaya ilişkin hükümler uygulanır. Vatandaşlığı kazandıktan sonra evlatlık ilişkisi herhangi bir şekilde sona ererse kişi Türk vatandaşlığını korur (Yön. m. 32). Başvuru, evlat edinenin isteğini belirten form dilekçeyle yapılır (Yön. m. 33). Evlat edinilme yoluyla vatandaşlığı kazanan kişi ise ergin olduktan sonra üç yıl içinde seçme hakkını kullanarak Türk vatandaşlığından ayrılabilir (5901 s. K. m. 34/1-c).

Kaybedilen Türk vatandaşlığı yeniden kazanılabilir mi?

Evet. Kanun, vatandaşlığın nasıl kaybedildiğine göre iki farklı yol öngörür: ikamet şartı aranmaksızın yeniden kazanma ve Türkiye’de üç yıl ikamet şartına bağlı yeniden kazanma.

(1) Millî güvenlik bakımından engel teşkil edecek bir hali bulunmamak şartıyla aşağıda belirtilen kişiler Türkiye’de ikamet etme süresine bakılmaksızın, Türk vatandaşlığını Bakanlık kararıyla yeniden kazanabilirler.
a) Çıkma izni almak suretiyle Türk vatandaşlığını kaybedenler.
b) Ana veya babalarına bağlı olarak Türk vatandaşlığını kaybedenlerden 21 inci maddede öngörülen süre içerisinde seçme hakkını kullanmayanlar.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 13

(1) 29 uncu madde uyarınca Türk vatandaşlığı kaybettirilenler Cumhurbaşkanı kararıyla, 34 üncü madde uyarınca Türk vatandaşlığını kaybedenler Bakanlık kararıyla, millî güvenlik bakımından engel teşkil edecek bir halinin bulunmaması ve Türkiye’de üç yıl ikamet etmek şartıyla Türk vatandaşlığını yeniden kazanabilirler.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 14

Bu yolda kamu düzeni değil, yalnızca “millî güvenlik” bakımından engel bulunmaması aranır. Eski 403 sayılı Kanun döneminde belirli sebeplerle vatandaşlığını kaybetmiş olanlar ve 1312 sayılı Kanun’a göre vatandaşlıktan ıskat edilmiş kişiler de ikamet şartı aranmaksızın Bakanlık kararıyla yeniden vatandaşlığa alınabilir (5901 s. K. m. 43). Ayrıca ana veya babasına bağlı olarak vatandaşlığı kaybeden çocuk, ergin olduktan sonra üç yıl içinde seçme hakkını kullanarak Türk vatandaşlığını kazanabilir (5901 s. K. m. 21). Bu üç yıllık süre kaçırılırsa 13. maddenin (b) bendi devreye girer.

Kaybetme şekli	Yeniden kazanma şartı	Karar mercii	Dayanak
Çıkma izni alarak kaybetme	İkamet şartı yok; millî güvenlik engeli olmamalı	Bakanlık	5901 s. K. m. 13/1-a
Ana-babaya bağlı kaybetme, seçme hakkını süresinde kullanmama	İkamet şartı yok; millî güvenlik engeli olmamalı	Bakanlık	5901 s. K. m. 13/1-b
Ana-babaya bağlı kaybetme, ergin olduktan sonra 3 yıl içinde	Seçme hakkının kullanılması	Bakanlık	5901 s. K. m. 21
Seçme hakkıyla Türk vatandaşlığından ayrılma	Türkiye’de 3 yıl ikamet; millî güvenlik engeli olmamalı	Bakanlık	5901 s. K. m. 14
Kaybettirme kararı	Türkiye’de 3 yıl ikamet; millî güvenlik engeli olmamalı	Cumhurbaşkanı	5901 s. K. m. 14

Mavi Kart nedir, vatandaşlık yerine geçer mi?

Mavi Kart vatandaşlık değildir; doğumla Türk vatandaşı olup çıkma izni alarak vatandaşlıktan ayrılan kişilere ve üçüncü dereceye kadar altsoylarına tanınan hakları gösteren bir karttır (5901 s. K. m. 28). Bu kişiler, kanundaki istisnalar dışında Türk vatandaşlarına tanınan haklardan aynen yararlanmaya devam eder.

İstisnalar şunlardır: Mavi Kart sahiplerinin seçme ve seçilme hakkı ile muafen araç veya ev eşyası ithal etme hakkı yoktur; askerlik yükümlülükleri de yoktur. Kadroya dayalı asli ve sürekli kamu görevlerinde bulunamazlar, ancak kamuda işçi, geçici veya sözleşmeli personel olarak çalışabilirler (5901 s. K. m. 28/2-3). Türk vatandaşlığına yeniden dönmek isteyen Mavi Kart sahibi, yukarıda anlattığım 13. madde yolunu kullanabilir.

Vatandaşlık başvurusu nereye yapılır, süreç nasıl işler?

Başvuru yurt içinde yerleşim yerinin bulunduğu valiliğe, yani il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğüne; yurt dışında ise büyükelçilik veya konsolosluklara yapılır. Başvuru bizzat ya da bu yetkiyi içeren vekâletnameyle yapılabilir:

(1) Türk vatandaşlığının kazanılması ve kaybına ilişkin başvurular yurt içinde ikamet edilen yer valiliğine, yurt dışında ise dış temsilciliklere bizzat veya bu hakkın kullanılmasına ilişkin vekâletname ile yapılır.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 37

Yönetmelik, vekâletnamenin “özel” olmasını arar ve posta yoluyla yapılan başvuruları kabul etmez (Yön. m. 64/1). NVİ’nin açıklamasına göre parmak izi alınması zorunlu olan başvurularda ilk başvurunun bizzat yapılması gerekir; sonraki aşamalardaki eksik evrak gibi işlemler vekil aracılığıyla da yürütülebilir. Yabancı makamlardan alınan belgelerin Türkçe tercümeli ve noter tasdikli olması yeterlidir (Yön. m. 67/2).

Genel yol ve evlilik yolu için tipik süreç şöyledir:

1. Ön inceleme ve dosya: Valilik, başvuruyu ön incelemeden geçirir. Şartları taşıyan kişi adına belgelerden oluşan vatandaşlık dosyası düzenlenir (Yön. m. 16-17, 25-26). Hizmet bedeli yatırılır.
2. Güvenlik soruşturması: İl emniyet müdürlüğü soruşturma yapar; Millî İstihbarat Teşkilatı ve Emniyet Genel Müdürlüğü arşiv araştırması yapar (Yön. m. 35/2, 72/1). Bu araştırma ve soruşturma bir yıl geçerlidir (Yön. m. 72/4).
3. Komisyon ve mülakat: Dosya il komisyonuna gider; mülakat yapılır ve kanaat forma yazılır (Yön. m. 19, 29).
4. Bakanlık incelemesi: Uygun bulunan dosya Bakanlığa gönderilir; eksikler tamamlatılır (5901 s. K. m. 19/1; Yön. m. 35/1).
5. Karar: Kanun’a göre 11. ve 16. madde başvurularında karar Bakanlık kararıdır; 12. madde başvurularında ise karar Cumhurbaşkanı kararıdır (5901 s. K. m. 12, 19). NVİ’nin açıklamasına göre uygulamada, engeli bulunmayan kişilerin vatandaşlığa alınmasına ilişkin karar Cumhurbaşkanının onayına sunulmaktadır.
6. Tebliğ ve kimlik: Kararlar ilgiliye ve başvuru makamına tebliğ edilir (5901 s. K. m. 41). Olumlu sonuçta duyuru belgesi başvuru makamından imza karşılığı alınır; ardından nüfus müdürlüğünden T.C. kimlik kartı başvurusu yapılır.

Vatandaşlık, kararın verildiği tarihten itibaren hüküm ifade eder (5901 s. K. m. 20/1). Başvurunun hangi aşamada olduğu, NVİ internet sitesindeki “Vatandaşlık Başvurum Ne Aşamada?” ekranından başvuru numarası ve doğum tarihiyle takip edilebilir.

Süre: Kanunda ya da Yönetmelik’te vatandaşlık kazanma başvurusunun ne kadar sürede sonuçlanacağına ilişkin bir süre yok. NVİ de kazanma başvuruları için resmî bir ortalama süre açıklamıyor. Bu nedenle kesin bir süre vermek mümkün değil.

Hizmet bedeli: Sonradan kazanma için hizmet bedeli alınır. Tutarı İçişleri Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı birlikte belirler. Gelir Vergisi Kanunu’na göre geliri olmayanlardan ve onlarla birlikte işlem gören ergin olmayan çocuklarından bu bedel alınmaz (5901 s. K. m. 45). Tutar güncellendiği için başvuru öncesinde başvuru makamından öğrenilmelidir.

Eş ve çocuklar: Vatandaşlığın kazanılması eşin vatandaşlığını etkilemez. Velayeti kendisinde bulunan çocuklar, diğer eşin muvafakatiyle birlikte vatandaşlık kazanır; muvafakat verilmezse ana veya babanın mutad meskeninin bulunduğu ülkedeki hâkim kararına göre işlem yapılır (5901 s. K. m. 20/2). Birlikte işlem görmeyen çocuklar ergin olduktan sonra genel yoldan başvurur (5901 s. K. m. 20/3). NVİ’ye göre süreç sırasında ergin olan çocuk artık ana-babaya bağlı olarak vatandaşlık kazanamaz ve bireysel başvuru yapmalıdır.

Hangi yolda hangi şartlar aranır, kararı kim verir?

Aşağıdaki tablo, sonradan kazanma yollarını şart, süre, başvuru yeri ve karar mercii açısından karşılaştırıyor. Her yolda millî güvenlik bakımından engel bulunmaması ortak şarttır; yeniden kazanma dışındaki yollarda buna kamu düzeni de eklenir.

Yol	Temel şartlar	Süre şartı	Başvuru yeri	Karar mercii	Dayanak
Genel yol	Erginlik, yerleşme niyeti, sağlık, iyi ahlak, yeterli Türkçe, geçim, güvenlik engeli olmaması; komisyon mülakatı	Başvurudan geriye kesintisiz 5 yıl yasal ikamet (yurt dışında toplam en çok 12 ay)	Valilik (il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğü)	Bakanlık	5901 s. K. m. 11, 15, 19
Evlilik	Evliliğin devamı, aile birliği, evlilikle bağdaşmayan faaliyet olmaması, güvenlik engeli olmaması; eşlerle mülakat	En az 3 yıllık evlilik	Valilik; yurt dışında dış temsilcilik	Bakanlık	5901 s. K. m. 16, 19
İstisnai (yatırım, Turkuaz Kart)	Yönetmelik m. 20/2’deki yatırımlardan biri, (j) bendi ikamet izni veya Turkuaz Kart; güvenlik engeli olmaması	İkamet süresi aranmaz; yatırımda çoğunlukla 3 yıl tutma	İl nüfus ve vatandaşlık müdürlüğü; İstanbul ve Ankara’da Özel Ortak Ofis	Cumhurbaşkanı	5901 s. K. m. 12; Yön. m. 20
İstisnai (olağanüstü hizmet, zaruret, göçmen)	Bakanlık teklifi, zaruret veya göçmen kabulü; güvenlik engeli olmaması	Aranmaz	Bakanlık aracılığıyla; göçmenlerde il göç idaresi	Cumhurbaşkanı	5901 s. K. m. 12/1-a, c, d
Evlat edinilme	Türk vatandaşının evlat edinmesi, çocuğun ergin olmaması, güvenlik engeli olmaması	Aranmaz	Valilik; dış temsilcilik	Bakanlık	5901 s. K. m. 17
Yeniden kazanma (ikametsiz)	Çıkma izniyle kaybetmiş olmak veya seçme hakkını kullanmamış olmak; millî güvenlik engeli olmaması	Aranmaz	Valilik; dış temsilcilik	Bakanlık	5901 s. K. m. 13
Yeniden kazanma (ikametli)	Seçme hakkıyla ayrılmış veya vatandaşlığı kaybettirilmiş olmak; millî güvenlik engeli olmaması	Türkiye’de 3 yıl ikamet	Valilik	Bakanlık; kaybettirilenlerde Cumhurbaşkanı	5901 s. K. m. 14
KKTC vatandaşları	Doğumla KKTC vatandaşı olmak ve yazılı beyan	Aranmaz	Valilik; dış temsilcilik	Bakanlık	5901 s. K. m. 42

Vatandaşlık başvurusu reddedilirse ne yapılabilir?

Ret kararı bir idari işlemdir ve idari yargıda iptal davası açılarak denetlenebilir. Dava açma süresi, kararın yazılı bildiriminden (tebliğinden) itibaren 60 gündür:

Dava açma süresi, özel kanunlarında ayrı süre gösterilmeyen hallerde Danıştayda ve idare mahkemelerinde altmış ve vergi mahkemelerinde otuz gündür.

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 7/1

5901 sayılı Kanun’da vatandaşlık kararları için ayrı bir dava süresi öngörülmediğinden bu genel 60 günlük süre uygulanır. Hangi mahkemede dava açılacağı, kararı veren makama göre değişir:

• Bakanlık (NVİ) ret kararları: Genel yol, evlilik ve evlat edinme başvurularının reddi gibi Bakanlık işlemlerine karşı dava, idare mahkemesinde açılır. Kanunda ayrı bir yetki kuralı yoksa yetkili mahkeme, işlemi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir (İYUK m. 32/1). İncelediğim kararlarda bu davaların Ankara’daki idare mahkemelerinde görüldüğü ve temyiz incelemesinin Danıştay 10. Dairesi ile İdari Dava Daireleri Kurulu tarafından yapıldığı görülüyor.
• Cumhurbaşkanı kararları: Cumhurbaşkanı kararlarına karşı açılan davalara Danıştay ilk derece mahkemesi olarak bakar (2575 s. Danıştay K. m. 24/1-a). Örneğin istisnai yoldan verilen vatandaşlığın geri alınmasına ilişkin Cumhurbaşkanı kararı, doğrudan Danıştay 10. Dairesi’nde dava konusu edilmiştir.
• Ülke çapında uygulanan düzenleyici işlemler: Yönetmelik hükümleri veya Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü genelgesi gibi düzenlemelerin iptali de Danıştay’da ilk derece olarak istenebilir (2575 s. Danıştay K. m. 24/1-b, c). Bu durumda düzenlemeye dayanan bireysel ret işlemi de aynı davada Danıştay’da incelenebilir.

Mahkemenin ret kararını iptal etmesi, kişiye doğrudan vatandaşlık kazandırmaz. Danıştay 10. Dairesi bu noktayı açıkça vurgulamıştır: iptal kararından sonra “davalı idare tarafından mevzuatın aradığı diğer hususlar yönünden ve takdir yetkisi çerçevesinde yeniden bir değerlendirme yapılarak” olumlu ya da olumsuz yeni bir işlem kurulabilir (Danıştay 10. D., 15.10.2025, 2023/5620 E., 2025/4552 K.). Dava sonuçlanmadan ya da dava açmak yerine şartlar taşınıyorsa yeniden başvuru yapmak da mümkündür; NVİ, reddedilen kişinin şartları taşıması hâlinde başvurusunun yeniden değerlendirilebileceğini belirtiyor.

“Millî güvenlik ve kamu düzeni” gerekçesi nasıl denetleniyor?

İncelediğim Danıştay kararlarının çoğu bu gerekçeye dayanan retlerle ilgili ve içtihat bu konuda tek yönlü değil. Bir yanda, istihbarat kurumlarının olumsuz değerlendirmesine dayanan ret işlemlerini takdir yetkisi kapsamında hukuka uygun bulan kararlar var. Danıştay 10. Dairesi bir evlilik başvurusunda, Emniyet Genel Müdürlüğü ve MİT’in olumsuz değerlendirmesine dayanan reddi, mahkemenin somut bilgi eksikliği gerekçesine rağmen hukuka uygun bulmuş ve iptal kararını bozmuştur (Danıştay 10. D., 18.01.2021, 2016/13184 E., 2021/68 K.). İDDK’nın yukarıda alıntıladığım 2023 tarihli kararı da aynı çizgidedir.

Diğer yanda, ceza mahkûmiyetine dayanan retlerde daha ayrıntılı bir denetim yapılıyor. Yönetmelik’in 72. maddesinin beşinci fıkrası; terör, casusluk, silah ve uyuşturucu kaçakçılığı, insan ticareti gibi faaliyetlerle bağlantısı tespit edilenlerin yanında, taksirli suçlar hariç, ertelenmiş, hükmün açıklanması geri bırakılmış (HAGB), paraya çevrilmiş veya affa uğramış olsa dahi altı aydan fazla hapis cezası alanların vatandaşlık kazanamayacağını öngörür. Danıştay 10. Dairesi bu hükmün iptali istemini reddetmiştir. Ancak aynı kararda, HAGB kararı denetim süresi sonunda kaldırılıp dava düşürülmüş bir kişinin başvurusunu bu karara dayanarak reddetmenin masumiyet karinesini ihlal edeceğine karar vermiş ve ret işlemini iptal etmiştir (Danıştay 10. D., 15.10.2025, 2023/5620 E., 2025/4552 K.).

Buna karşılık Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, resmî belgede sahtecilik suçundan HAGB kararı bulunan bir başvurucu hakkındaki ret işlemini hukuka uygun bulan ilk derece kararını onamıştır. Kurul, kendi önceki kararının yerleşik içtihat sayılamayacağını belirtmiştir: “Kurulumuzun anılan kararının yerleşik içtihat niteliğini haiz olmadığı, somut uyuşmazlığın niteliğine göre farklı yönde kararlarının da bulunduğu” (Danıştay İDDK, 03.03.2025, 2024/2042 E., 2025/484 K.). Bu kararların birlikte okunmasından çıkan sonuç şu: Suç kaydına dayanan retlerde sonucu; suçun niteliği, cezanın türü, HAGB kararının kaldırılıp kaldırılmadığı ve davanın düşüp düşmediği gibi somut ayrıntılar belirliyor. Genel bir kural koymak mümkün değil.

Kazanılan vatandaşlık sonradan iptal edilebilir veya geri alınabilir mi?

Evet, kanunda sayılan sınırlı hâllerde. Burada üç ayrı kurum var: iptal, geri alma ve kaybettirme. Birbirine karıştırılmamaları gerekir.

İptal: Vatandaşlık kararı ilgilinin yalan beyanı veya önemli hususları gizlemesi sonucunda alınmışsa, kararı veren makam tarafından iptal edilir:

(1) Türk vatandaşlığını kazanma kararı; ilgilinin yalan beyanı veya vatandaşlığı kazanmaya esas teşkil eden önemli hususları gizlemesi sonucunda vuku bulmuş ise kararı veren makam tarafından iptal edilir.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 31

İptal kararı karar tarihinden itibaren hüküm doğurur ve ilgili kişiye bağlı olarak vatandaşlık kazanan eş ve çocuklara da uygulanır (5901 s. K. m. 32). Yönetmelik’e göre iptal, kişinin vatandaşlığı kazandıktan sonra doğan çocuğunu ve evlenme yoluyla vatandaşlık kazanan eşini etkilemez (Yön. m. 58/2). Gerekirse iptal kararında malların bir yıl içinde tasfiyesi öngörülebilir; iptale karşı dava açılırsa tasfiye dava sonuna bırakılır (5901 s. K. m. 33).

Geri alma: Karar hukuki şartlar oluşmadan veya mükerrer olarak verilmişse geri alınır:

(1) Türk vatandaşlığının kazanılması veya kaybına ilişkin kararlar, hukuki şartlar oluşmadan veya mükerrer olarak verildiği sonradan anlaşıldığı takdirde geri alınır.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 40

Yönetmelik’e göre geri alınan karar, ilk karar tarihinden itibaren hükümsüz hâle gelir (Yön. m. 66). Danıştay 10. Dairesi, taşınmaz yatırımıyla istisnai yoldan vatandaşlık kazanan bir ailenin vatandaşlığını istihbari bir bilgiye dayanarak geri alan Cumhurbaşkanı kararını iptal etmiştir. Daireye göre geri alma mümkündür, “Ancak kararın geri alınmasını gerektirecek sebeplerin varlığının somut, yeterli ve ciddi bilgiler ile ortaya konulması gerektiği kuşkusuzdur.” Daire ayrıca “hukuki şartların oluşmadığı” değerlendirmesinin kural olarak vatandaşlığa alınma tarihine göre yapılması gerektiğini vurgulamıştır (Danıştay 10. D., 26.06.2025, 2022/7637 E., 2025/3313 K.; karar oy çokluğuyla verilmiştir).

Kaybettirme: Kanun’un 29. maddesinde sayılan ağır hâllerde, örneğin Türkiye’nin menfaatlerine uymayan yabancı devlet hizmetini bildirime rağmen bırakmamak veya izinsiz olarak yabancı devlet hizmetinde gönüllü askerlik yapmak gibi durumlarda, vatandaşlık Cumhurbaşkanı kararıyla kaybettirilebilir. Bu karar Resmî Gazete’de yayımlandığı tarihten itibaren hüküm doğurur ve şahsidir; eş ve çocukları etkilemez (5901 s. K. m. 29-30). Kaybettirme, doğumla kazanılmış vatandaşlık için de uygulanabilen bir yaptırımdır ve kazanma kararındaki hatalarla ilgili değildir.

Türk vatandaşı olunca önceki vatandaşlıktan çıkmak gerekir mi?

Kural olarak hayır. 5901 sayılı Kanun çok vatandaşlığı yasaklamaz; Türk vatandaşının başka bir devlet vatandaşlığını kazanması için de önceden izin alınması öngörülmemiştir. Kanun’un 44. maddesi bir izin değil, bir kayıt ve bildirim düzenlemesidir:

(1) Herhangi bir nedenle yabancı bir devlet vatandaşlığını kazanan kişilerin, bu durumlarına ilişkin belgeleri ibraz etmeleri ve yapılacak inceleme sonucunda kayden aynı kişiler olduklarının tespiti halinde, nüfus aile kütüklerindeki kayıtlarına çok vatandaşlığa sahip olduklarına dair açıklama yapılır.

5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 44

Bildirim yurt içinde nüfus müdürlüğüne, yurt dışında dış temsilciliğe yapılır (Yön. m. 81). Bildirim yapılmazsa diğer devlet vatandaşlığıyla gerçekleştirilen nüfus olayları (evlenme, doğum gibi) Türk nüfus kayıtlarına işlenmez (Yön. m. 83/6). Kimlik bilgileri farklıysa işlem yapılmaz; aynı kişi olunduğuna dair Türk mahkemesinden tespit kararı alınması gerekebilir (Yön. m. 85).

Türk vatandaşlığını kazanmak isteyen yabancı açısından ise Yönetmelik, genel yolda yabancının kendi vatandaşlığından çıkma şartının “aranabileceğini” söyler (Yön. m. 15/2). Bu bir zorunluluk değil, idareye tanınmış bir imkândır. Ayrıca bazı yabancı devletlerin kanunları, kendi vatandaşlarının başka bir vatandaşlık almasını kısıtlayabilir. Bu durum Türk hukukundan değil, kişinin diğer vatandaşlığının hukukundan kaynaklanır ve ayrıca araştırılmalıdır.

Uygulamada sık yapılan hatalar nelerdir?

• İkamet süresini yanlış hesaplamak: Öğrenci, turistik veya tedavi amaçlı ikamet izniyle geçen sürelerin genel yoldaki beş yıla kendiliğinden sayılacağını düşünmek. Yönetmelik bu süreleri kural olarak geçerli ikamet saymaz.
• İkamet izni boşluğu bırakmak: İzin uzatmasının gecikmesi nedeniyle izinsiz geçen dönemler, sürenin kesintiye uğradığı yönünde değerlendirilebilir. Yönetmelik, başvurudan sonraki süreci karşılayacak süreli ikamet izni de ister (Yön. m. 17/1-ğ).
• Evliliğin üçüncü yılını doldurmadan başvurmak: Süre, başvuru tarihinde dolmuş olmalıdır. Eşin vatandaşlığı sonradan kazanılmışsa süre o tarihten başlar.
• Yatırımda belgeleri uyumsuz bırakmak: Resmî senet bedeli, değerleme raporu ve banka dekontları arasında fark olması uygunluk belgesinin reddine yol açabilir. Boş arsa veya tarla alımı 12.12.2023’ten beri bu yola elverişli değildir.
• Üç yıllık tutma şartını ihlal etmek: Şerh süresi dolmadan taşınmazın satılması, mevduatın veya fonun erken çözülmesi vatandaşlık sürecini ve sonrasını riske sokar.
• Bilgi gizlemek: Ceza kaydı, önceki evlilik veya başka vatandaşlıkların bildirilmemesi, vatandaşlık kazanılmış olsa bile Kanun’un 31. maddesine göre iptal sebebi olabilir.
• Dava süresini kaçırmak: Ret kararının tebliğinden itibaren 60 günlük süre geçirilirse ret işlemi kesinleşir; geriye yalnızca şartlar taşınıyorsa yeni başvuru imkânı kalır.

Örnek olaylar (kurgu)

Aşağıdaki örnekler kurgudur ve yalnızca kuralların nasıl işlediğini göstermek içindir. Gerçek kişi veya dosyalarla ilgisi yoktur.

Örnek 1: Evlilik süresinin hesabı (kurgu)

Elena, 15.04.2023 tarihinde Türk vatandaşı Murat ile evlenmiştir. Evlilik devam ediyorsa Elena en erken 15.04.2026’da başvurabilir. Elena’nın eşi Murat ise doğumla değil, 01.09.2024 tarihinde sonradan Türk vatandaşı olmuş olsun. Bu durumda üç yıllık süre Murat’ın vatandaşlığı kazandığı 01.09.2024’ten başlar; Elena en erken 01.09.2027’de evlilik yoluyla başvurabilir (Yön. m. 25/3).

Örnek 2: Genel yolda yurt dışı süreleri (kurgu)

Karim, 01.03.2021’den beri çalışma iznine dayalı geçerli ikamet izniyle Türkiye’de yaşamaktadır. 10.03.2026’da başvuru yapmak istemektedir. Son beş yılda iş seyahatleri nedeniyle toplam 7 ay yurt dışında kalmıştır. Kanun’un 15. maddesine göre toplam 12 ayı aşmayan yurt dışı süreleri ikamet süresi içinde sayılır; Karim’in 7 aylık süresi bu sınırın altındadır. Ancak Yönetmelik’te hâlâ 6 aylık sınır yazılı olduğu için başvuru makamıyla tereddüt yaşanabilir. Kanun hükmü üstün olsa da, Karim’in başvurudan önce giriş-çıkış kayıtlarını alıp durumu netleştirmesi faydalı olur. Karim’in yurt dışı süresi 14 ay olsaydı, ikamet kesintiye uğramış sayılır ve beş yıllık süre yeniden işlemeye başlardı.

Örnek 3: Taşınmaz yatırımında kur ve değer (kurgu)

Ali, kat irtifakı kurulmuş bir daire için noterde satış vaadi sözleşmesi imzalamış ve bedeli o günkü kurla 410.000 Amerikan Doları karşılığı olarak peşin ödemiştir. Değerleme raporu ise 395.000 Amerikan Doları göstermektedir. Tapu ve Kadastro uygulamasında satış bedeli, değerleme raporu ve ödemelerin her birinin eşiği ayrı ayrı karşılaması aranıyorsa, değerleme raporu 400.000’in altında kaldığı için uygunluk belgesi verilmeyebilir. Ali’nin ek bir taşınmazla toplam değeri tamamlaması veya değerlemenin yeniden yapılması gibi seçenekler, ilgili kurumun güncel uygulamasına göre değerlendirilmelidir. Satın alınan taşınmazın tapusuna üç yıl satmama şerhi konulur; bu süre dolmadan satış yapılmamalıdır.

Sık sorulan sorular

Türk vatandaşıyla evlenince hemen vatandaş olur muyum?

Hayır. Evlenme doğrudan vatandaşlık kazandırmaz. En az üç yıldır evli olmanız, evliliğin devam etmesi, aile birliği içinde yaşamanız ve güvenlik engeli bulunmaması gerekir. Bu şartlar varsa başvuru yapabilirsiniz; karar yine idarenin takdirindedir (5901 s. K. m. 16).

Yatırım yoluyla vatandaşlık için en az ne kadar yatırım gerekir?

Taşınmaz yolunda en az 400.000 Amerikan Doları veya karşılığı döviz ve tapuya üç yıl satmama şerhi gerekir (13.06.2022’den beri). Sabit sermaye, mevduat, devlet borçlanma araçları, GYF/GSYF katılma payı ve bireysel emeklilik için eşik 500.000 Amerikan Doları; istihdam yolunda en az 50 kişidir (Yön. m. 20/2).

Boş arsa veya tarla alarak vatandaşlık başvurusu yapılabilir mi?

12.12.2023’ten beri satın alma yolunda yalnızca kat mülkiyeti veya kat irtifakı kurulmuş ya da üzerinde yapı bulunan arsa vasıflı taşınmazlar kabul edilmektedir. Üzerinde yapı bulunmayan arsa veya tarla bu yola elverişli değildir (7938 sayılı CK).

Genel yolda Türkçe sınavı var mı?

Mevzuatta resmî bir dil sınavı yok. “Toplumsal yaşama uyum sağlayabilecek düzeyde” Türkçe konuşabilmek aranır ve bu, il komisyonundaki mülakatta değerlendirilir (Yön. m. 15/1-e, 19/1). Evlilik ve yatırım yollarında Türkçe şartı yoktur.

Beş yıllık sürede yurt dışında ne kadar kalabilirim?

Kanun’a göre ikamet süresi içinde toplam 12 ayı geçmeyen yurt dışı süreleri ikametten sayılır (5901 s. K. m. 15). Yönetmelik’te hâlâ 6 ay yazıldığı için sürelerin bu sınırın altında tutulması tereddütleri azaltır.

Başvurum ne kadar sürede sonuçlanır?

Kanunda veya Yönetmelik’te bir karar süresi yok ve NVİ kazanma başvuruları için resmî bir süre açıklamıyor. Başvurunuzun hangi aşamada olduğunu NVİ sitesindeki “Vatandaşlık Başvurum Ne Aşamada?” ekranından takip edebilirsiniz.

Başvurum reddedildi. Ne kadar sürede dava açabilirim?

Ret kararının size tebliğinden itibaren 60 gün içinde iptal davası açılabilir (İYUK m. 7). Bakanlık kararlarına karşı idare mahkemesinde, Cumhurbaşkanı kararlarına karşı ise doğrudan Danıştay’da dava açılır. Şartları taşıyorsanız yeniden başvuru da mümkündür.

Türk vatandaşı olunca kendi ülkemin vatandaşlığını kaybeder miyim?

Türk hukuku çok vatandaşlığa izin verir. Ancak genel yolda idare, önceki vatandaşlıktan çıkma şartı arayabilir (Yön. m. 15/2). Ayrıca kendi ülkenizin kanunu, başka bir vatandaşlık alındığında vatandaşlığın kaybını öngörebilir; bunu o ülkenin mevzuatından ayrıca kontrol etmek gerekir.

Vatandaşlık aldıktan sonra yatırım yaptığım daireyi satabilir miyim?

Tapuya konulan üç yıllık satmama şerhi süresince satış yapılmaması gerekir. Mevduat, borçlanma aracı ve fon yollarında da üç yıllık tutma şartı vardır. Bu yükümlülüklere aykırılık ve başvuruda gerçeğe aykırı beyan, vatandaşlık kararının geri alınması veya iptali gibi sonuçlar doğurabilir.

Vatandaşlıktan çıkan bir Türk, yeniden vatandaş olabilir mi?

Evet. Çıkma izni alarak vatandaşlıktan ayrılanlar, millî güvenlik bakımından engel yoksa Türkiye’de ikamet süresine bakılmaksızın Bakanlık kararıyla yeniden vatandaşlık kazanabilir (5901 s. K. m. 13). Beklerken Mavi Kart ile birçok haktan yararlanmaya devam edebilirler.

Kaynakça

1. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m. 3, 5–21, 28–34, 37, 40–45 (RG 12.06.2009, S. 27256; güncel metin: mevzuat.gov.tr)
2. Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik, m. 15–20, 25–33, 35–37, 57–58, 64–72, 80–85 (2010/139 sayılı BKK; RG 06.04.2010, S. 27544; güncel metin: mevzuat.gov.tr)
3. 5072 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Yönetmelik değişikliği (RG 06.01.2022, S. 31711)
4. 5554 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Yönetmelik değişikliği (RG 13.05.2022, S. 31834)
5. 7938 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile Yönetmelik değişikliği (RG 12.12.2023, S. 32397)
6. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, m. 7, 32 (RG 20.01.1982, S. 17580; güncel metin: mevzuat.gov.tr)
7. 2575 sayılı Danıştay Kanunu, m. 24 (RG 20.01.1982, S. 17580; güncel metin: mevzuat.gov.tr)
8. İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü, “Türk Vatandaşlığının Kazanılması” ve “Vatandaşlık Hizmetleri Sıkça Sorulan Sorular” sayfaları (nvi.gov.tr, erişim 21.10.2026)
9. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 17.05.2023 tarihli, 2022/2372 E., 2023/1014 K.
10. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, 03.03.2025 tarihli, 2024/2042 E., 2025/484 K.
11. Danıştay 10. Dairesi, 04.12.2025 tarihli, 2022/194 E., 2025/5781 K.
12. Danıştay 10. Dairesi, 15.10.2025 tarihli, 2023/5620 E., 2025/4552 K.
13. Danıştay 10. Dairesi, 26.06.2025 tarihli, 2022/7637 E., 2025/3313 K.
14. Danıştay 10. Dairesi, 18.01.2021 tarihli, 2016/13184 E., 2021/68 K.
15. Danıştay 10. Dairesi, 11.11.2020 tarihli, 2016/1733 E., 2020/4800 K.
16. Danıştay 10. Dairesi, 02.11.2020 tarihli, 2016/15804 E., 2020/4348 K.